แมลงหางดีด สิ่งมีชีวิตขนาดเล็กกับบทบาทสำคัญในระบบนิเวศ

1. แมลงหางดีด คืออะไร?

      ลักษณะทั่วไป : แมลงหางดีด (Collembola หรือ Springtails) เป็นแมลงโบราณขนาดเล็ก (0.12–10 mm.) ลำตัวมีรูปร่างและสีสันที่หลากหลาย เช่น กลมป้อม และรียาว แมลงหางดีดแตกต่างจากแมลงกลุ่มอื่น ๆ คือ ส่วนของปากจะหลุบเข้าไปอยู่ใต้หัว (entognathous) มีส่วนหางที่ปลายแยกเป็น 2 แฉก อยู่ที่บริเวณด้านท้ายสุดของลำตัว เรียกว่า furca หรือ furcula ทำหน้าที่ในการเคลื่อนที่หรือกระโดด (jumping organ) เพื่อหลบหลีกศัตรู (ผู้ล่า) หรือเมื่อตื่นตระหนก และการมีอวัยวะคล้ายท่อ ที่เรียกว่า Collophore, Ventral tube ทำหน้าที่ในการควบคุมสมดุลของของเหลวในร่างกายและยังใช้ในการยึดเกาะกับพื้นผิว จึงเป็นที่มาของชื่อ Collembola ที่มาจากภาษากรีก คือ kólla หมายถึง กาว และ émbolos หมายถึง หมุด นั่นเอง

          ภาพ : แสดงตำแหน่งของส่วนหาง furca หรือ furcula (Fur) และตำแหน่งของอวัยวะคล้ายท่อ ที่เรียกว่า Collophore, Ventral tube (Col)
          ที่มา : https://www.abdn.ac.uk/geosciences/departments/geology/research/the-rhynie-chert/the-learning-resource-site/fossil-fauna/collembolans/

2. แหล่งที่อยู่อาศัยและการแพร่กระจายของแมลงหางดีดเป็นอย่างไร?

     แมลงหางดีดจัดเป็นแมลงที่เป็นเครือญาติใกล้ชิดกับสัตว์ขาข้อในกลุ่มครัสเตเชียกับกลุ่มแมลงที่แท้จริง มีหลักฐานการพบซากฟอสซิลอยู่ในยุค Devonian ประมาณ 410 ล้านปีมาแล้ว แมลงหางดีดเป็นกลุ่มสิ่งมีชีวิตที่ประสบความสำเร็จในการครอบครองที่อยู่อาศัยอยู่ได้ทุกที่ในโลก ตั้งแต่ ชายฝั่งทะเลขึ้นไปจนถึงป่าลึก โดยทั่วไปชอบอาศัยบริเวณที่ชื้นแฉะ ตามพื้นดิน ซากใบไม้ ใต้เปลือกไม้ จนถึงเรือนยอดไม้ บนพื้นผิวน้ำ และยังเป็นแมลงไม่กี่ชนิดที่สามารถอาศัยอยู่ในสภาพแวดล้อมที่รุนแรงได้ เช่น ปากปล่องภูเขาไฟ บริเวณขั้วโลก ทะเลทราย หรือแม้แต่ในถ้ำลึก เป็นต้น ปัจจุบันแมลงหางดีดมีการแพร่กระจายกว่า 9,000 ชนิด ทั่วโลก ซึ่งในประเทศไทยมีรายงานไม่น้อยกว่า 200 ชนิด  

          ภาพ : แมงป่องเทียมกำลังกินแมลงหางดีด
          ที่มา : https://www.collembola.org/images/baas/Orchesella-cincta-pierced-by-Neobisium-carcinoides-20081109-Ab-H-Baas-Nederland-Vierhouten-l.jpg

3. แมลงหางดีดมีประโยชน์อย่างไรในระบบนิเวศ?

     ในระบบนิเวศ แมลงหางดีด ทำหน้าที่เป็นผู้ย่อยสลาย (Detritivore) สารอินทรีย์จำพวกซากพืช ซากสัตว์ ทำให้เกิดการหมุนเวียนสารอาหารและพลังงานในห่วงโซ่อาหารและสายใยอาหารในระบบนิเวศ บางชนิดเป็นผู้ล่า จึงมีบทบาทสำคัญในการควบคุมประชากรของสิ่งมีชีวิตกลุ่มอื่นๆ เช่น หนอนตัวกลม โรติเฟอร์ ในขณะเดียวกัน แมลงหางดีดเองก็ยังอาหารให้กลุ่มสัตว์ขาปล้องอื่นๆที่มีขนาดใหญ่กว่า เช่น แมงมุม แมงป่องเทียม แมลงหางหนีบ เป็นต้น ปัจจุบันแมลงหางดีดถูกนำมาใช้ในการทดลองในห้องปฏิบัติการ เช่น ทดสอบสภาวะทนต่อความปนเปื้อนของโลหะหนักในดิน และค่าความเป็นกรดด่าง เป็นต้น เนื่องจากเป็นกลุ่มสัตว์หน้าดินขนาดเล็ก บอบบาง  และตอบสนองต่อการเปลี่ยนแปลงต่อสภาพแวดล้อมได้เร็ว จึงสามารถนำมาใช้เป็นดัชนี้ชี้วัดความอุดมสมบูรณ์ของดินในระบบนิเวศนั้นๆได้ (Bioindicator)

          ภาพ : แมลงหางดีดที่เข้าอาศัยในถ้ำ (A-D) และแสดงลักษณะการปรับตัวเข้าถ้ำ เช่น การมีรยางค์ยื่นยาว การไม่มีตา การมีขนาดลำตัวใหญ่กว่ากลุ่มอื่น ๆ (F-G)
          ที่มา : https://doi.org/10.3897/ zookeys.824.31635

4. แมลงหางดีดกับมนุษย์

     แมลงหางดีดชอบอาศัยตามพื้นที่ชื้นต่าง ๆ เราอาจพบแมลงหางดีดตามบ้านเรือนหรือใกล้แหล่งที่อยู่อาศัยของมนุษย์ จนบางครั้งอาจเกิดข้อสงสัยได้ว่า แมลงหางดีดสามารถทำให้เกิดอาการแพ้ ระคายเคือง หรือเป็นอันตรายต่อมนุษย์หรือไม่ จากผลการวิจัยในปี 2009 โดย Lim และคณะ ทำการศึกษาอาการแพ้และการระคายเคืองต่อผิวหนังในมนุษย์โดยใช้แมลงหางดีดในสกุล Drepanura ผลทดสอบชี้ให้เห็นว่า แมลงหางดีดไม่ได้ก่อให้เกิดอาการแพ้และอาการระคายเคืองต่อผิวหนังของต่อกลุ่มผู้ถูกทดลอง อย่างไรก็ตามในแง่ของเกษตรกรรม แมลงหางดีดบางชนิดเป็นหนึ่งในศัตรูพืชที่สำคัญ เช่น แมลงหางดีด Sminthurus viridis (lucerne flea) เป็นศัตรูทางการเกษตรที่เข้าทำลายผลผลิตทางการเกษตร เช่น กลุ่มพืชจำพวกถั่วต่างๆ ทางตอนใต้ของประเทศออสเตรเลีย และยังมีรายงานแมลงหางดีดที่เข้าไปทำลายเห็ด ในโรงเพาะเห็ด โดยการกินก้อนอาหารเห็ดและเส้นใยอ่อนและดอกเห็ด เป็นต้น

..........................

อ้างอิง : Lim CSH, Lim SL, Chew FT, Ong TC, Deharveng L (2009) Collembola are unlikely to cause human dermatitis, Journal of Insect Science, 9 (3):  1–5. https://doi.org/10.3897/ zookeys.824.31635 https://doi.org/10.1673/031.009.0301
เรียบเรียงโดย : อาจารย์ ดร.อารีรักษ์ นิลสาย อาจารย์ประจำคณะวิทยาศาสตร์และนวัตกรรมดิจิทัล มหาวิทยาลัยทักษิณ